A więc – czy jest sens pisać? Barbara Demick, szefowa oddziału „Los Angeles Times” w Pekinie, odpowiedziała na to pytanie twierdząco. Wymyśliła własną metodę opowiadania o Korei: opisała losy kilkorga uciekinierów z jednego miasta – Chongjinu, dawnego ośrodka metalurgicznego. Jej bohaterowie to ludzie z różnych grup społecznych: student, przedszkolanka, lekarka, miejscowa aktywistka. Wszyscy przeżyli straszliwy głód z drugiej połowy lat dziewięćdziesiątych i wkrótce potem zdecydowali się „zdradzić”.

Dyktatura komunistyczna w odmianie azjatyckiej to system, o którym Europejczykowi się nie śniło. Pomysł, by podzielić społeczeństwo pod względem zaangażowania ideologicznego na kasty, do których przynależność dziedziczy się wraz z urodzeniem, wydaje się żywcem wyjęty z okrutnej antyutopii. W Korei Północnej system taki działa w praktyce – dostanie się na studia, a potem do dobrej pracy, zależy nie tylko od talentów, zaangażowania czy nawet pieniędzy, ale i „ideologicznego urodzenia”. Synowie i córy wrogów ludu nie mają co marzyć o lepszym życiu, i to niezależnie od tego, czy wyprą się rodziców, czy nie.

Najbardziej poruszające fragmenty książki dotyczą klęski głodu, który zapanował w Korei, gdy ustała pomoc gospodarcza płynąca dawniej z ZSRR. Można poćwiczyć na nich kreatywność: wyobraź sobie, czytelniku, że jedzenie dostajesz wyłącznie z prowadzonych przez państwo punktów, gdzie raz w tygodniu, po pokazaniu zaświadczenia z pracy, otrzymujesz odgórnie odmierzony przydział kilku produktów. Pewnego dnia z punktów tych znika żywność, wkrótce zostają zamknięte. Co robisz? Czarny rynek – tak, dopóki masz pracę. A gdy ci za nią podziękują, bo fabryka nie otrzymuje już radzieckiego prądu i staje? Nie masz pieniędzy, nie masz ziemi do uprawiania, nie ma sklepów, nie możesz wyjechać z miejsca zamieszkania. Co robisz?

Książka Demick napisana jest oszczędnym, nienarzucającym się językiem. Brak walorów artystycznych zastępuje oddziałująca na emocje treść. Warto.

Barbara Demick „Światu nie mamy czego zazdrościć” wyd. Czarne, 2011

Więcej informacji znajduje się tutaj.

„Przyjacielu…” – pomyślał czule Suseł Snu, moszcząc się wygodnie w łóżeczku. „Gdybyś tylko mnie tak gwałtownie nie obudził…”

„Polski hydraulik”, zgodnie z podtytułem, to zbiór reportaży opisujących współczesną Szwecję (po raz pierwszy publikowanych w dzienniku „Dagens Nyheter”). Autor, szwedzki dziennikarz polskiego pochodzenia, bez kompleksów wypunktowuje bolączki swojej ojczyzny. Opisuje działalność szwedzkich związków zawodowych, które pod jego piórem zamieniają się w paramafijne struktury dbające przede wszystkim o własny interes; zdehumanizowany system opieki zdrowotnej, w którym ustawowo próbuje się zlikwidować przestrzeń dla ludzkich uczuć; kłopoty z pamięcią historyczną Szwedów; skandale związane z misją ONZ w Kosowie. Szwecja pokazana przez Zarembę wydaje się krajem bogatym, ale średnio szczęśliwym – przy czym od trywialnego stwierdzenia, że pieniądze szczęścia nie dają, ważniejsza wydaje się tu obserwacja, że nie dają go również równość i sprawiedliwość. Czytając, chwilami miałam zaciśnięte gardło – jak wtedy, gdy dowiedziałam się, że w czasie II wojny światowej na marynarzy szwedzkich powracających do domu po kilkuletnim pobycie w obozie jenieckim na nadbrzeżu czekali jedynie… urzędnicy skarbówki z nakazami zapłaty zaległych podatków. Szokująca różnica w mentalności, rozumieniu bohaterstwa.

Ale największe wrażenie zrobiło na mnie co innego – sposób, w jaki Zaremba pisze swoje teksty. Sięgając po dany temat, wykłada kawa na ławę, co myśli o danej sprawie. Nie ukrywa swoich opinii i dokładnie tłumaczy, dlaczego dane zachowania czy rozwiązania systemowe są niedopuszczalne. Wyjaśnia też, jakie normy – społeczne, ogólnoludzkie – zostały w danym wypadku przekroczone. Piętnując „błędy i wypaczenia” używa wielkich słów, ale ponieważ wplata w je w precyzyjny ciąg logiczny, nie popada w patos. W ten sposób problem, który opisuje, prowadzi od razu do dyskusji o wartościach.

Wielki szacunek – nikt w Polsce tak nie pisze.

Maciej Zaremba, Polski hydraulik i inne opowieści ze Szwecji, wyd. Czarne

Nie sądziłam, że kiedykolwiek to nastąpi, ale stało się: przeczytałam książkę Michio Kaku, która nie za bardzo mi się podobała. Dotychczas uważałam, że po teksty tego autora można sięgać w ciemno. Teraz zalecałabym ostrożność.

Przede wszystkim „Fizyka przyszłości”, bo o niej mowa, ma mylący tytuł. W rzeczywistości książka opowiada o tym, co jest w podtytule, czyli o nauce do 2100 roku. Różnica jest znacząca – na początku autor zastrzega, że zamierza opisać technologie, które już zostały odkryte i znajdują się w fazie testowania oraz o te, które nie łamią znanych nam praw fizyki. Technologie z różnych gałęzi nauki: medycyny, genetyki, informatyki… Bardziej adekwatnym tytułem byłoby więc „Nauka przyszłości”.

Drugie zastrzeżenie jest poważniejszej natury. Czytając, miałam wrażenie, że Kaku niekiedy sobie zaprzecza. Przykład? Z jednego fragmentu dowiadujemy się o nadchodzącej wielkimi krokami nieśmiertelności, którą zapewnią nam zastępcze organy hodowane na zamówienie z naszych własnych komórek. Kilkadziesiąt stron dalej napotykamy twierdzenie, że w przyszłości nie możemy liczyć na życie bez śmiertelnie groźnych chorób, ponieważ wirusy będą dalej mutować w szaleńczym tempie. No to nie wiem: należę do ostatniego pokolenia, które umrze, czy nie należę? Problem raczej żywotny i pragnęłabym jego zasadniczego rozstrzygnięcia.

Trzecie zastrzeżenie dotyczy powierzchownego potraktowania wielu tematów. Wydaje mi się, że poprzednie książki Kaku, w których ten fizyk teoretyczny i popularyzator nauki ograniczał się do znanych sobie dziedzin, oferowały więcej konkretnej wiedzy. Ambitny zamiar, jakim było opisanie przyszłości nauki w ogóle, wymusił skróty i powtórzenia. Stąd sporo miejsca w książce zajmują problemy doskonale znane – np. trudności z syntezą jądrową i zimną fuzją. Wydaje mi się, że „Fizyka przyszłości” jest propozycją przede wszystkim dla tych, którzy dopiero zaczynają swoją przygodę z tekstami popularnonaukowymi.

Co mi się podobało? Najbardziej pomysł na terraformizację Marsa (zakłada wywołanie na tej planecie efektu cieplarnianego, który spowoduje topnienie marsjańskiego lodu, uwolnienie zawartego w nim dwutlenku węgla i dalsze podgrzanie Marsa. Kolejny etap polegałby na zasadzeniu w marsjańskich oceanach ziemskich glonów, które zaczęłyby produkować tlen, a konsumować dwutlenek węgla). Szacunek wzbudza też rzetelność autora, który nie pisał tak, jak było najłatwiej, czyli „z głowy”, ale zebrał materiał, odwiedzając w laboratoriach 300 utytułowanych naukowców z całego świata.

Ale tak naprawdę ciekawe będzie sięgnięcie po tę książkę za 89 lat i sprawdzenie, ile spośród przewidywań Kaku stało się rzeczywistością. Jestem optymistką – a nuż dożyję?

„Fizyka przyszłości” Michio Kaku, Prószyński i S-ka, Warszawa 2011

„No i znów fałdki nie spęcznieją” – pomyślał Ponury Suseł Snu i podniósł głowę pełną nieprzyjaznych myśli.

Na skraju lasu zobaczył Mocarną Kurę i trzy Pękate Perliczki. Mocarna Kura miała na sobie spodenki gimnastyczne i trenerską czapkę z daszkiem. Na jej szyi dyndał pomarańczowy gwizdek. Obfite ciała perliczek opinały rajtuzy w wyszczuplających kolorach.

Kura stanęła przed nimi i zawołała:

- A teraz na mój znak – podnosimy skrzydełka! – po czym przeraźliwie gwizdnęła.

- Halo! – zaczął Bardzo Ponury Suseł, zbliżając się. – Ja protestuję! Takie hałasy i…

- Aaaaa – wrzasnęły chórem Pękate Perliczki. – Samiec!

- Spokojnie, moje panie – Mocarna Kura podniosła władczo skrzydło. – My tu mamy trening FB – powiedziała do susła.

- Fejsbuka? – zapytał inteligentnie suseł.

- Fat Burning – kura popatrzyła na niego z góry. – I proszę mi nie rumienić kursantek.

- Ja chciałbym tylko zauważyć, że panie spalają nieco głośno…

- Spalamy? Nic podobnego – zawołały perliczki. – Tak sobie tylko machamy…

- Skrzydełkami…

- Nóżkami…

- Wesoło nam…

- Słoneczko…

- Tylko jesteśmy takie samotne…

- To ja już sobie pójdę – rzucił Suseł Snu i widząc, że Mocarna Kura także otwiera dziób, oddalił się w te pędy.

„Masz ci los” – pomyślał na drugim końcu łąki. „Babie lato…”

Przyznam od razu: nie bardzo mi się ta książka podobała. Początkowo czytałam powoli i uważnie, lecz z czasem spostrzegłam, że skaczę wzrokiem między wierszami, wybiegam do przodu, poszukując interesujących fragmentów. Tak samo postępowałam w dzieciństwie połykając powieści przygodowe: często darowywałam sobie rozwlekłe opisy, wymagając od autora informowania mnie wyłącznie o przebiegu akcji.

„Korczak” wydaje mi się najlepszy na początku, gdy autorka próbuje z okruchów pamięci, śladowych wspomnień, fragmentarycznych przekazów odtworzyć historię rodu Janusza Korczaka (a właściwie Henryka Goldszmita). Kim był jego pradziadek? Jak udało się dziadkowi, sierocie, zostać dyplomowanym lekarzem, założycielem szpitala w Hrubieszowie? Ciekawe są też losy ojca, adwokata, który w czasach prosperity żył na szerokiej stopie, stać go było a mieszkanie na Miodowej, po czym oszalał i umarł w wieku ledwie 50 lat. Niestety wraz z pojawieniem się głównego bohatera opowieść zaczyna się rozsypywać. Są w niej fragmenty przywołujące historię Polski końca XIX i początku XX wieku – na mój gust jednocześnie za długie i za mało pogłębione. Irytowały mnie również pojawiające się wtręty odautorskie w stylu „to co wtedy i wtedy powiedział pan X o polskiej kulturze politycznej pozostało aktualne”. Pozostało, ale nijak ma się do tematu. Autorka obszernie pisze też o historii stosunków żydowsko-polskich i polsko-żydowskich. Przywołuje losy własnej rodziny, a szczególnie dziadków, Mortkowiczów, którzy w okresie międzywojennym byli wydawcami Korczaka. To wszystko jednak zamiast przybliżać, oddala od głównego bohatera.

Janusz Korczak był człowiekiem skromnym, nieśmiałym, usuwającym się na drugi plan, do ostatniego rzędu. Pisząc jego biografię tak jak to zrobiła Olczak-Ronikier, bardzo szeroko, ryzykuje się, że bohater się zgubi. Mam wrażenie, że to się właśnie stało w przypadku „Próby biografii”. Dlaczego Korczak nie założył rodziny? Dlaczego nie adoptował żadnego ze swych podopiecznych? Jak z dzisiejszej perspektywy oceniać jego koncepcje wychowawcze? Jakie miejsce zajmuje jego pedagogika wśród innych systemów pedagogicznych – czy czerpano z niej wzorce? Jakie były nakłady jego książek przed i po wojnie? Co sądził o sobie jako pisarzu? Niby w „Korczaku” są odpowiedzi na te pytania, ale nie sumują się do całości. Nie tworzą spójnego obrazu Starego Doktora. Może marudzę u progu jesieni, ale brak mi w tej biografii klucza, jednej organizującej materiał myśli.  

PS. Wywiad Anny Bikont z Joanną Olczak-Ronikier – dobre wprowadzenie do książki.

„Korczak. Próba biografii”, Joanna Olczak-Ronikier, Wydawnictwo W.A.B., 2011